Gisteren hebben we onze Tante Tia naar haar laatste rustplaats gebracht. Het is een dag vol rituelen geworden. Een uitvaart regelen is hier een vak apart. Laat ik het zo zeggen, de begrafenisondernemer bespreekt echt niet met je hoe de dag verloopt. Nee, dat heb ik uit zijn medewerkers moeten trekken. Je weet de tijdstippen van de wake, de kerkdienst en je hoort hoe laat de plechtigheid op de begraafplaats plaatsvindt en daar mag je het mee doen.

Maar voordat we over deze aardse, praktische details overstappen, eerst ons In Memoriam van Tante Tia, een trotse, kleine kinderloze dame met een grote invloed binnen de familie.

In Memoriam Tia Celeste

Tia Celeste, hier steeds Tante Tia genoemd, geboren op 2 maart 1940, is op Sint Jan, maandag 24 juni overleden.

Onze tante Celeste heeft geen makkelijk leven gehad en zichzelf veel ontzegd. Haar laatste levensjaar wensen we niemand toe.

Het harde werken op het land van zonsopgang tot zonsondergang, de ontberingen, doordat ze zichzelf elk comfort heeft ontzegd (elektriciteit en gas zijn duur), hebben roofbouw op haar lichaam en geest gepleegd. Ze was een schim van zichzelf geworden, broos en hulpbehoevend. Wat had deze trotse, zelfstandige vrouw het er moeilijk mee zo afhankelijk van anderen te zijn.

Heel dankbaar zijn we daarom voor de uitmuntende verzorging in het kleine rusthuis in het dorp waar ze geboren is, aan het eind van de weg waaraan ook de boerderij van haar ouderlijk huis ligt. Hoe symbolisch. Daar is haar lijden draaglijk geworden en is ze rustig ingeslapen op het moment dat Maria da Luz zich na het avondmaal omdraaide om het toetje te pakken.

Tia Celeste heeft heel veel invloed op onze kleine familie gehad. Onze lieve verhalenvertelster, die elk detail van onze familiegeschiedenis levendig wist te houden. En over wie ik veel heb gedeeld, hier op Zin in Portugal. Lees er deze oude blog maar op na: Vier jaar lagere school en heel slim . Heerlijk vond ze het om over haar jeugd, haar ouders en grootouders te verhalen. Zelfs als je geen woord Portugees verstond, bleef je gebiologeerd luisteren, want haar mimiek en verschijning lieten niemand onberoerd. Het was prachtig om naar haar te kijken als ze op haar verhalenstoel zat.

Ze hield zielsveel van haar man, onze ome Zito, en na zijn veel te vroege overlijden in 2005 verloor haar leven al zijn glans. Wat hadden die twee een liefdevol huwelijk. Sindsdien kleedde ze zich in het zwart, als teken van haar eindeloze liefde en rouw. Jarenlang is ze bijna dagelijks het hele eind naar de begraafplaats gelopen om even bij hem te zijn en zijn geëmailleerde foto op het graf te kussen. Ze heeft me ooit toevertrouwd dat ze elke avond de luiken sloot die naar de begraafplaats wijzen en hem dan zo maar welterusten wenste.

Met haar prachtige bos haar en fotogenieke uitstraling was ze tot een jaar geleden een opvallende verschijning. We willen graag dat mensen haar blijven herinneren zoals op de foto.

Nu is ze eindelijk herenigd met haar geliefde man en haar broer, mijn vader. Dat geeft troost. Maar wie zal ons nu verhalen vertellen over onze kleine familie? Tia Celeste, wat zullen we je missen!

Van overlijden tot uitvaart

Bij het belletje op maandag 24 juni van Maria da Luz, de eigenaresse van het rusthuis, dat Tante Tia haar is ontglipt (letterlijk haar woorden, raak ik toch van streek. Je weet dat het staat te gebeuren, maar denkt altijd dat het nog even duurt. Zelf wilde Tante Tia al jaren dood, al ken ik niemand die zó aan het leven hing. Hier is het gebruikelijk dat je zeer snel, vaak de dag erna, al begraven wordt, maar omdat familie uit het buitenland moet komen, spreken we af dat we de begrafenis op donderdag willen.

Verder geef je het eigenlijk uit handen, de pater bepaalt hoe laat, de begrafenisondernemer breit dan daaromheen de rest. Hij regelt de grafdelver en de rest. Nou ja, zoals hier de ‘gebruikelijke usance is’. Maar ik ben geen aanzegger, zoals hier gewoon is. Mijn tante ging alle wakes en begrafenissen langs die er waren. Het is oneerbiedig om te zeggen, maar ze waren echt een uitje voor haar. Hoe vaak ze me niet heeft willen overhalen om ook mee te gaan door te zeggen dat ze vond dat ik die en die écht zijn of haar laatste eer moest bewijzen. Ik heb ervoor bedankt. Een nacht naast een stoffelijk overschot zitten is niet aan mij besteed. Tijdens zo’n wake wordt er behoorlijk wat gekletst. Denk niet dat dit saaie bijeenkomsten zijn. Ja, voor de naaste familie van de overledene, maar alle anderen kletsen wat af. Ik heb tijdens de uitvaart van mijn tante begrepen dat de vorige pater in ons dorpje dit zo vervelend vond dat hij de kletsende dames en aangeschoten heren (de soos is tegenover de kapel dus een aguardente is gauw gehaald) uit de kerk heeft geweerd. Daarom heeft mijn tante opgebaard gelegen in een kamer naast de kapel en niet ín de kapel.

Mijn begrafeniservaringen dateren uit 1990, 1995, 2005 en 2011. Die van 2011 is van mijn vader. Hij wilde, zeer ongebruikelijk en tegen de zin van zijn naasten, gecremeerd worden (lees erover in Waar is de dode?). Dus die uitvaart telt niet mee. Mijn referentiekader is dus oud en gedateerd, maar ik weet: hele nacht wake, plechtigheid in de kerk de dag erna, de ceremonie op begraafplaats en dan naar huis (geen gezellig drankje of hapje, wonderlijk eigenlijk in een land waar mensen zo van eten en drinken houden). Met dit in gedachten zit ik alleen bij de begrafenisondernemer, want mijn zus is nog niet over uit Engeland. Hij bespreekt wat de familie aan kosten heeft, grafdelver, kapel, kerk, papierwinkel. En dan zegt hij: “Mevrouw, loopt u even mee?”. Voor ik het weet sta ik tot mijn verbijstering in een kamer met allemaal kisten. Hij wijst naar twee eenvoudige kisten en zegt: “Die zijn voor crematies, dus die vallen af”. Fijntjes wijs hij me erop dat de bedragen die op de kisten liggen van hoog naar laag gaan. “Zal ik ze nu even voor u openen?”, en monter gaat hij van start. Ik mompel nog ‘Nee, dat hoeft niet”, maar het is al te laat. Eén voor één gaan ze open. Gelukkig herwin ik snel mijn tegenwoordigheid van geest, want bij het zien van de prijzen op de eerste twee kisten roep ik, tja je bent Hollander of niet, heel verschrikt uit: ” 2500 euro voor zes planken? Mijn God!”. “Nee, mevrouw, de prijzen zijn voor de kist en onze service”, antwoordt hij snel. Misschien is het in vergelijking met een Nederlandse uitvaart een schijntje, maar hier is 2500 euro héél veel geld. De goedkoopste kist met service was rond de 1700. En dan kun je ook nog rekenen op de kosten buiten de service, zoals de hele papierwinkel, grafdelver etc. Ook goed voor zo’n 400 à 500 euro. Ik hoorde dat mensen die deze bedragen niet op kunnen hoesten jarenlang in termijnen het bedrag bij de begrafenisondernemer proberen af te lossen. Gelukkig krijg je ook nog een deel van de Segurança Social terug, dat wel.

Mijn moeder wil graag een bidprentje, naar goed katholiek Duits gebruik. Onlangs viste ze nog het bidprentje op van een van mijn Duitse overgrootmoeders. Ik heb midden in de nacht een In Memoriam geschreven (zo’n beetje als hierboven) en heb dit in het Engels en Nederlands vertaald. Nu krijg je hier kleine kaartjes, ter grootte van een visitekaartje, bij een begrafenis met foto van de overledene, geboortedatum en overlijden. Maar niet een In Memoriam. Dus daar gaan de wenkbrauwen van de begrafenisondernemer voor de eerste keer. Ik heb een foto van mijn tante bij me zoals ik haar vaak ben tegengekomen: op de patio beneden, bij de konijnenhokken, boontjes doppend of uitrustend in de late middagzon. Nou, die foto was ook bijna een brug te ver. Weer die wenkbrauwen. Maar goed, er zit ook DNA van mijn tante in mij, dus het werd díe foto. Mijn tante is een vrouw geweest die zich prima alleen in een door mannen beheerste wereld heeft staande gehouden. Dat kan ik ook. Menig heerschap dat met haar zaken deed, wist dat mijn Tante een behoorlijk scherpe handelspartner was, al was ze er een ster in om de naïeve weduwe uit te hangen. Ik ben wel eens steil achterovergevallen toen ik hoorde wat ze voor elkaar had gekregen bij de verkoop van een terrein. En denk niet dat je een eucalyptusbos kapt en dat één boompje niet wordt afgerekend? Nee, Tante Tia, was er vanaf zonsopgang tot zonsondergang bij. Dus, als tante het kan, kan ik het ook: het wordt dus díe foto. Heel eerlijk: ik heb menig foto van tante, maar geen enkele echte portretfoto, behalve oude. Een foto op haar kist van hoe ze de laatste twee jaar van haar leven eruitzag, daar doe ik haar geen plezier mee!

Wakes zijn hier meestal ’s avonds en gaan de hele nacht door. Tegenwoordig wordt de wake ook al wel eens overgeslagen. De begrafenisondernemer stelt voor om op de dag van de uitvaart om 9 uur te beginnen. Het lukt me om er 11 uur van te maken. En met de kennis van nu had ik er net zo goed 14.00 uur van kunnen maken. Om 15.30 uur zal dan de kist vanuit de kapel in het dorp met de auto naar grote kerk, in de 4 kilometer verderop gelegen deelgemeente Alvorninha, worden vervoerd. Daar vindt om 16.00 uur de plechtigheid plaats en daarna zal de pater, lopend de stoet voorgaan richting de begraafplaats een eind verderop boven op de heuvel.

Aldus geschiedde. Om tien voor elf (!!) komen de jongens van de begrafenisondernemer pas bij de kapel aan in een bestelbus met allerlei decorstukken voor de wake. Ik moet zeggen: ze hebben het netjes gedaan en tot mijn verrassing werd er ook voor koffie en thee gezorgd. Om iets over elf zien we een Mercedes voor de kleine kapel verschijnen met de kist van mijn tante erin. Ze wordt tot mijn verbazing met haar hoofd richting de deur gelegd. Ik vraag nog: ‘Is dit gebruikelijk?”. “Ja, want ze hoort met haar hoofd het kruis aan de wand te zien”. Oké. Later bedenk ik dat het eigenlijk wel prettig is: zo kijk je bij binnenkomst in de kapel niet rechtstreeks in het gezicht van een dode.

En dan: het loopt helemaal geen storm. We zitten daar alleen. Omdat de kapel op loopafstand van de familieboerderij is, lopen we af en toe naar huis en wisselen we elkaar af. Ik heb bij de jongens van Bites and Bitaites een warme take-awaylunch besteld, die mijn zus heeft gehaald. Ben alleen vergeten te vragen wat de lunch vandaag is. Dus tegen de tijd dat we daarachter komen hebben de vegetariërs de kip al op en de vleeseters de vegan gehaktballen.

Tegen half twee beginnen we ons in de kapel af te vragen of mijn tante eigenlijk wel vrienden en vriendinnen heeft, want er is nog bijna niemand langsgekomen. En dan gebeurt het: de ene na de andere auto stopt en de kapel vult zich met mensen, veelal oud en slecht ter been. Iedereen heeft duidelijk gewacht tot dicht op het moment van de uitvaart. Het vervult mijn hart met vreugde om te zien hoeveel mensen er op een regenachtige donderdagmiddag afscheid van mijn tante komen nemen. In een lange stoet rijden we iets ná 15.30 uur naar Alvorninha. Daar staat de pater klaar. Die heeft zich duidelijk niet voorbereid en vraagt aan mij: “Maria Cristina, is het toch?”. “Nee, Maria Celeste, senhor pastor”.

De plechtigheid duurt ongeveer twintig minuten en daarna loopt de deken naar Connor, de partner van mijn Engelse nichtje. Hij is op de tweede rij en voor hij er erg in heeft, krijgt hij een groot en zwaar kruis in zijn handen geduwd. Nu is Connor meestal niet voor een gat te vangen, maar hier staat onze grappenmaker toch even sprakeloos. Een uur geleden grapte hij nog bij de kippen toen hij zag dat de haan van de buren in de ren was gevlogen “He wants to be in the PlayBoy Mansion“. Iedereen kijkt elkaar aan en ik sis: “Verdorie, ik heb nog zó aan de begrafenisondernemer gevraagd, bespreek wat er van ons verwacht wordt”. De pater kijkt naar Connor en sommeert hem naast hem te gaan staan. En zo lopen we de kerk uit. Eerst de pater en Connor, dan de kist met daarachter de naaste familie en de rest van de aanwezigen. Buiten gaat de kist in de lijkwagen. Er mogen familieleden mee, dus mijn moeder neemt plaats op de bank achter de bestuurder en zijn metgezel. Fijn, want het is toch een heel stuk heuvel op en mijn moeder is ook 84 en slecht ter been.

En daar gaan we: Connor in zijn nieuwe rol als kruisdrager, de pater met zijn bijbel ernaast, de lijkwagen en wij erachter. Halverwege de heuvel begint het te plenzen. Vooruitzien is regeren, dus wij hebben paraplu’s meegenomen. Ik ren met de zwarte plu langs de lijkwagen naar voren om de arme Connor en de pater tegen de regen te beschermen. Je had ons moeten zien: de stoet voorafgegaan door iemand met een kruis, een pater met een bijbel, daarachter een vrouw op hakken die probeert een plu hoog te houden zodat de heren niet nat worden en dan de rest van de stoet. Echt, deze wandeling heuvel op ga ik niet snel vergeten.

In de kerk heb ik geen foto’s durven maken. Jammer, want ik had mijn andere Engelse nichtje beloofd om alles te filmen en fotograferen, zodat ze zich een beeld van de uitvaart zou krijgen. Ze kreeg van haar baas in Engeland helaas geen vrij. Bovendien roep ik altijd tegen die twee, de kinderen van mijn zus, ‘document life, please!‘. Dus nu moet ik het natuurlijk ook zelf doen.

Met een plu in de hand lukt fotograferen sowieso niet echt, dus enige foto van het tweede deel van de uitvaart is er een die ik stiekem en snel heb genomen toen we boven op de heuvel op de begraafplaats waren aangekomen. De regen is net opgehouden, gelukkig. Connor is er later verguld mee, want je ziet nog net dat hij het is met het kruis. Zijn ouders dachten dat hij een grapje maakte toen hij ze appte dat hij voor een Portugese begrafenisstoet met een groot kruis had moeten lopen.

Op de begraafplaats zegt de pater de ‘Cerimónia de Despedida‘ (afscheidsceremonie) en daarna dragen de mannen van de begrafenisondernemer de kist naar mijn tantes laatste rustplaats: het graf van haar moeder. Je zou denken, die wordt in het graf van haar geliefde echtgenoot begraven. Nee, niets daarvan. De schoonvader van mijn tante heeft zich ooit laten ontvallen dat hij geen ‘vreemd bloed’ in zijn familiegraf wil, dus mijn tante heeft al vroeg tegen mij gezegd dat zij bij haar moeder wilde en onder geen beding in het graf van haar mans familie.

Omdat het hele oude graven zijn, die dicht tegen elkaar aanliggen, heeft de grafdelver alle aarde zo goed en zo kwaad tussen de paadjes van de andere graven verdeeld. De grafsteen ligt op een ander graf. Als naast familie lopen we één voor één naar het graf en gooien een rode tulp met persoonlijk naamkaartje ( als symbool voor onze Hollandse roots) en een rode roos die mijn zus heeft meegenomen in het graf. Na afloop komen oude dorpsbewoners ons met tranen in hun ogen vertellen dat ze dit zo’n mooi gebaar hebben gevonden.

De andere naaste familieleden nemen afscheid van de aanwezigen en ik blijf bij de grafdelver totdat het hele graf weer dicht is. Ik wil zelf de bloemen op het graf leggen. We besluiten de bakken met kunstrozen niet in de modder te steken. Die bewaren we voor als de grafsteen weer gesloten is om het graf netjes te versieren. Hoe vaak heb ik dat niet samen met Tia gedaan: langs de graven om de kunstbloemen te verversen. Elke keer weer begon ze te huilen. “Wie zorgt er voor de graven als ik dood ben”. Deze boodschap heb ik al lang geleden begrepen. Lieve Tante, zolang ik leef, zal het graf er versierd uitzien. Dat heb je na dit aardse leven, waarin je je zoveel hebt ontzegd, meer dan verdiend!

Liefs, je nichtje, beijinhos e até mais ver.

Geen beeldverhaal van Zin in Portugal meer missen? Tik je e-mailadres in bij de ‘abonneeknop’. Een volgend beeldverhaal verschijnt dan meteen in je inbox. Door omstandigheden, werk en zorg voor de oudere medemens, heb ik de laatste periode niet veel tijd gehad om me aan deze website te wijden. Hopelijk kan ik binnenkort weer vaker wat posten.