Geweldige combinatie: kunst en mode! Bij binnenkomst in het Museu Gulbenkian denk je : wat een donkere, sombere ruimte ga ik in (ik ben rechts begonnen!). Wordt dit wel een leuke ervaring?

Maar daarna… Daarna openbaart zich een wereld van haute couture en kunstwerken, meestal schilderijen, maar ook beelden, keramiek, wanddecoraties uit alle delen van de wereld, vanuit de tijd van de farao’s en de oude Grieken tot deze eeuw.

De kunstwerken hebben toebehoord aan het van oorsprong Armeense echtpaar, Gulbenkian. Met hun nalatenschap uit de jaren vijftig van de vorige eeuw hebben ze al velen blij gemaakt. Menig getalenteerde Portugees, zonder veel financiële middelen, heeft op hun kosten kunnen studeren. Voor het grote publiek zijn het museum en de tuin, die naar hen vernoemd zijn, een plek om op adem te komen in het drukke centrum van de hoofdstad.

Weldoeners van formaat dus!

Nevarte en Calouste Gulbenkian

Calouste Gulbenkian ziet het levenslicht op 23 maart 1869 in het toenmalige Ottomaanse Rijk in Scutari (nu Üsküdar, aan de Aziatische kant van Istanbul). Zijn ouders zijn welgestelde Armeniërs en dus in staat om hem op jonge leeftijd naar Londen te sturen, zodat hij daar kan studeren. Met het verstrijken van de tijd wordt hij Brits onderdaan.  In 1892 stapt hij in het huwelijk met Nevarte Essayan. Zij komt ook uit een invloedrijke Armeense familie (haar vader was de persoonlijke bankier van de Sultan van Istanbul). Ze krijgen 2 kinderen, Nubar en Rita.

Calouste en Nevarte Gulbenkian leiden voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog een kosmopolitisch leven in Engeland en Frankrijk. In Parijs bezitten zij een hôtel particulier, een stadspaleis, aan de Avenue d’Iéna 51 (nabij de Arc de Triomphe). Dit enorme herenhuis gebruikt het echtpaar als onderkomen voor hun fabelachtige kunstcollectie.

In 1928 koopt Calouste Gulbenkian in Benerville-sur-Mer, vlakbij Deauville in Normandië, een uitgestrekt terrein genaamd Les Enclos. Hij laat hier een spectaculaire tuin aanleggen, maar verblijven doet hij er niet. Hij slaapt liever in een hotel (zoals hij uiteindelijk ook in zijn laatste levensjaren in Portugal heeft gedaan). Vandaag de dag is het landgoed eigendom van de gemeente en onder de naam Parc des Enclos Calouste Gulbenkian opengesteld voor het publiek.

Tijdens de tweede wereldoorlog vlucht het gezin Gulbenkian in 1942 naar het neutraal gebleven Portugal. Met de bezetting van Frankrijk door de nazi’s wordt het te gevaarlijk om in Parijs te blijven als Brits/Armeens staatsburger. Bovendien hadden de nazi’s zijn enorme kunstcollectie op het oog.

Als de Britse overheid hem als een vijand bestempelt, omdat hij via Frankrijk en het Vichy regime zijn handel blijft voortzetten, vlucht hij naar Portugal. In tegenstelling tot andere landen, biedt Salazar hem een veilige plek waar hij zijn handel kan voortzetten. In Lissabon gaan spionnen, internationale handel en diplomatie hand in hand in de oorlogsjaren. Ik heb er al eens eerder over gehad hoe mijn familie de oorlog is doorgekomen en hoe veel vluchtelingen hun weg via Portugal naar andere delen van de wereld hebben gevonden. Ook Caldas da Rainha heeft daar een rol in gespeeld. Onlangs nog stond er een artikel in de Gazeta das Caldas met het verhaal van twee Britten die met een old-timer naar Caldas da Rainha zijn gereisd, omdat ze in het foto-album van hun oma twee foto’s met daarop ‘Caldas da Rainha’ aantroffen.

Maar terug naar Nevarte en Calouste Gulbenkian. Het gezin leidt in Portugal een discreet leven en koopt geen huis of paleis. Volgens bronnen wilde Calouste niet nog meer vastgoed onderhouden. Ze strijken neer in het sjiekste hotel van Lissabon: Hotel Aviz.

Calouste staat bekend als een keiharde zakenman. Zijn bijnaam is ‘Mister Five Percent’ en verwijst naar het aandeel dat hij had in de Iraq Petroleum Company. Dit percentage maakt hem een van de rijkste mannen van de wereld. In 1952 overlijdt Nevarte na een huwelijk van zestig jaar. Na haar dood trekt Calouste zich terug in zijn suite in Hotel Aviz. Zijn laatste levensjaren slijt hij omringd door kunst. In 1955, drie jaar na de dood van zijn vrouw, overlijdt ook Calouste in het hotel waar hij ondertussen dertien jaar heeft doorgebracht. Calouste Gulbenkian schenkt zijn hele bezit aan een stichting die in Portugal gehuisvest is als dankbaarheid voor de Portugese gastvrijheid in de woelige oorlogsjaren. Zijn flamboyante zoon, Nubar, staat bekend als een big spender en Calouste is bang dat zijn kunstwerken bij veilingen mooie bedragen opbrengen. De stichting Fundação Calouste Gulbenkian voorkomt dat en biedt meteen de mogelijkheid om zijn vermogen in te zetten voor filantropie, kunst, wetenschap en onderwijs. Dankzij deze man heeft Lissabon dus een práchtig museum met moderne tuin!

Het museum is de laatste jaren gesloten geweest in verband met een renovatie. De opening staat voor juli 2026 gepland, maar in het al gerenoveerde deel wordt nu al een tentoonstelling georganiseerd. En wát voor één!

Tentoonstelling Arte e Moda, kunst en mode tot en met 21 juni

Zoals ik in de eerste alinea al aangeef, ervaar je de binnenkomst alsof je een zwart gat inloopt. Ik zie gewaden en pakken van o.a. Givenchy, Jan Tamineau, Dior, Yves Saint Laurent, Balenciaga, Versace, Gaulthier, Alexander McQueen en Azzedine Alaïa die prachtig tot hun recht komen naast de kunstwerken van Calouste en Nevarte Gulbenkian.

De belichting doet veel, maar is wél heel vervelend: ik word al bij het eerste schilderij teruggefloten door een suppoost omdat ik een lijn overga. Die lijn had ik helemaal niet gezien: ik moet zo’n beetje mijn ogen op steeltjes zetten, wil ik met de felle belichting in staat zijn om de bordjes te kunnen lezen (want die staan laag bij de grond). Ik hoor van mijn man, we zijn allebei in ons eigen tempo door de tentoonstelling gegaan, dat hij maar liefst vier keer is teruggefloten. Als ik dus een minpuntje heb, dan is dit ook echt het enige. Ik heb werkelijk genoten, met een grote G. En mijn wederhelft zei op de terugweg: ik had een heel ander idee bij deze tentoonstelling, maar wát een schitterende combinaties en in de auto hoor ik (want op een gegeven moment heb ik de begeleidende bordjes maar overgeslagen) dat haute couture is ontstaan door Charles Frederick Worth, een Engelsman, die in 1858 een modehuis in Parijs opent waar dames naar toe kunnen om levende modellen (mannequins) te bewonderen. Voor 1858 gingen dames naar een naaister of lieten de naaister thuiskomen. Soms hadden deze naaisters etalagepoppen bij zich of magazines met voorbeelden. Door het om te draaien: dames naar een winkel te laten komen en alles te showen op levende modellen heeft Worth de modewereld veranderd.

Handige weetjes voor een bezoek aan het Gulbenkian, tuin, museum, centrum, concertzaal

• Website met openingstijden. Korting voor ouderen en gezinnen! Website met info over de tentoonstelling Arte e Moda. Daarnaast is er een website met informatie over alle facetten van het Gulbenkian Fonds, want Gulbenkian is een weldoener geweest op meerdere vlakken. Tot op de dag van vandaag!
• Cartão Gulbenkian: een kaart voor korting. Ik raad je aan om voordat je op bezoek gaat via de website een Gulbenkiankaart aan te maken. Ze hebben een gratis fideliteitsprogramma én een betaald progemma. Het gratis programma biedt al veel. Bijvoorbeeld een mooie korting op het prachtige koffietafelboek om nog langer van de tentoonstelling te kunnen genieten.
• Naar het Gulbenkian met het openbaar vervoer. Het Gulbenkian is prima te bereiken met het openbaar vervoer (metro!!). Wij zijn met de metro vanaf het treinstation Rossio naar het Gulbenkian gegaan. De avond ervoor hebben we in de Pousada van Queluz geslapen. Queluz ligt op 12 kilometer van Lissabon en is onderdeel van de gemeente Sintra. Vanaf Sintra gaan er veel (forenzen)treinen, dus we kunnen in twintig minuten van Queluz-Belas naar het centrum van Lissabon. Fijn, want dan onze auto op het enorme parkeerterrein bij de Pousada en het paleis blijven staan (de Pousada is in een van de bijgebouwen van het paleis). Parkeren is gratis en ik heb niet de indruk dat het onveilig is. In tien minuten lopen we van het paleis naar het treinstation Queluz-Belas. Binnenkort schrijf ik binnenkort een apart beeldverhaal over het schitterende paleis (‘Versailles van Portugal”) en de pousada. 

• Centro de Arte Moderna. Het CAM is ook onderdeel van de Fundação Calouste Gulbenkian (Gulbenkian Fonds) en staat voor Centro de Arte Moderna. Het is dé plek waar moderne kunst in al zijn variëteiten een plek vindt. Ik knal bijna twee keer tegen een raam aan, omdat ik denk dat het een deur is. We willen door de ingang, de hal van dit centrum, richting de tuin van het Gulbenkian Museum, maar het geheel is zo ingenieus ontworpen dat een gewone sterveling moeite heeft om in de metershoge raampartijen hét raam te vinden dat als deur dient en open gaat. Benieuwd of jij dezelfde ervaring hebt als je mijn route volgt, of dat het aan mijn onnozelheid ligt…

• Tuin Gulbenkian. Ik houd heel erg van de tuin van het Gulbenkian, die is ontworpen door de Portugese landschapsarchitect Gonçalo Riberio Telles.  Eind jaren tachtig en begin jaren negentig heb ik daar heel wat uurtjes doorgebracht. Het is een fijne plek in een drukke stad. Je kunt er lekker in de schaduw zitten en voor studenten zonder grote behuizing dé plek om je boek mee te nemen en heerlijk te lezen. In het openluchtauditorium in de tuin worden daarnaast vaak (gratis) concerten gegeven. Dus houdt de website in de gaten.

• Eten en drinken. Er is een café met klein terras bij het museum, maar wij zijn naar het dakterras van El Corte Inglês gegaan. Dat ligt er vlakbij en dit warenhuis heeft op de zevende verdieping verschillende eetgelegenheden binnen én buiten. Wij hebben trouwens op weg naar boven onze ogen uitgekeken. Dit kolossale warenhuis doet de Bijenkorf in het niet vallen.

Het is goed om te weten dat de collectie verdeeld is over twee gebouwen: in het hoofdgebouw van de Fundação Calouste Gulbenkian vind je de klassieke, ‘oude’ kunst die Calouste tijdens zijn leven heeft verzameld. Naast hun passie voor werken van oude meesters, zoals Rembrandt, Rubens en Frans Hals, hadden Calouste en Nevarte Gulbenkian ook een grote passie voor juwelen, vooral van René Lalique. Hopelijk zijn deze binnenkort na de heropening weer te bewonderen! Het CAM (Centro de Arte Moderna) is daarentegen dé plek voor moderne en hedendaagse kunst. Ertussen ligt de moderne stadstuin. De tentoonstelling over kunst en mode die ik hierboven beschrijf, vindt plaats in het onlangs gerenoveerde deel van het hoofdgebouw (de ingang is bij de blauwe pijl).

Até breve

Geen beeldverhaal van Zin in Portugal meer missen? Tik je e-mailadres in bij de abonneerknop. Een volgend verhaal ontvang je dan meteen in je inbox. Beijinhos!